Op 2 april werden de moties ‘Goed voorbereid gratis OV voor minima’, ‘Gratis OV tegen vervoersongelijkheid’ en ‘Maak OV-haltes versneld toegankelijk’ behandeld in de gemeenteraad. Met deze raadsbrief werden de moties beschouwd als afgehandeld. U op leeftijd reageerde op deze brief, omdat deze conclusie volgens ons te voorbarig is.
U-pashouders kunnen volgens het huidige beleid 70% korting aanvragen op hun OV-chipkaart voor de daluren en het weekend. De gemeenteraad onderzocht of een Dalvrij-scenario (altijd gratis reizen in de daluren) of Altijd vrij-scenario (volledig gratis OV voor U-pashouders) mogelijk is. De huidige 70% korting kost de gemeente niks, dat biedt de provincie aan. Het Dalvrij-scenario kost maximaal 3,6 miljoen euro per jaar en het Altijd vrij-scenario maximaal 37 miljoen euro per jaar.
Daarnaast worden er veranderingen doorgevoerd aan de toegankelijkheid van OV-haltes. Op 1 januari jl. voldeed 83% van alle Utrechtse bushaltes aan de toegankelijkheidseisen. Op termijn willen ze alle haltes toegankelijk maken, maar er is geen budget voor vrijgemaakt en de subsidie vanuit de provincie is ontoereikend.
U op leeftijd heeft een reactie gestuurd op deze raadsbrief. Het openbaar vervoer moet voor inwoners met een laag inkomen inderdaad toegankelijk, betaalbaar en eenvoudig te gebruiken zijn. Tegelijkertijd zien wij dat de praktijk nog ver verwijderd is van deze ambitie en dat de overgang naar OVpay (betalen met een betaalpas of telefoon als vervanging van de OV-chipkaart) vanaf 2027 nieuwe risico’s met zich meebrengt voor (oudere) U-pashouders. Juist die overgang heeft grote gevolgen voor de toegankelijkheid van de huidige OV-kortingsregeling. Ondanks de geschetste scenario’s in de raadsbrief, blijft onduidelijk hoe bestaande knelpunten worden opgelost en hoe wordt voorkomen dat kwetsbare inwoners nog verder buiten de boot vallen.
U op leeftijd signaleert al jaren dat ouderen, laaggeletterden, mensen met een beperking en inwoners met beperkte digitale vaardigheden vastlopen bij het aanvragen en activeren van deze regeling. Terwijl voor veel ouderen het openbaar vervoer noodzakelijk is om mee te blijven doen aan de samenleving. Zonder maatregelen dreigt OVpay deze vervoersongelijkheid verder te vergroten.
De raadsbrief gaat vooral over voortzetting van de huidige aanpak, maar evalueert het huidige gebruik van de regeling niet en komt niet met concrete verbetermaatregelen. De kortingsregeling bereikt de U-pas doelgroep onvoldoende. Veel communicatie verloopt digitaal, terwijl een deel van de doelgroep geen of beperkte toegang heeft tot internet, een smartphone of e-mail. Ook blijken procedures, verificatie en activatieprocessen voor veel mensen te ingewikkeld. Deze knelpunten leiden ertoe dat een deel van de doelgroep de regeling simpelweg niet weet te vinden of er geen gebruik van kan maken.
OVpay gaat de uitdaging nog groter maken. Vanaf 2027 zullen kortingsproducten afhankelijk worden van digitale processen en de persoonlijke OVpay-pas, terwijl traditionele voorzieningen zoals oplaadpunten verdwijnen. Voor veel reizigers biedt dit gemak, maar voor inwoners die moeite hebben met digitale processen zal het juist een extra drempel vormen.
De moties vragen om verdere uitvoering: er ontbreekt nog steeds structurele monitoring, er is onvoldoende inzicht in gebruik en bereik, de gevolgen van OVpay zijn nog onvoldoende uitgewerkt en er ontbreekt een samenhangende aanpak voor ondersteuning van digitaal beperkte inwoners. Een betere website, zoals beschreven in de raadsbrief, kan behulpzaam zijn, maar lost de problemen niet op. De kracht van een regeling zit niet in de techniek, maar in de mate waarin mensen deze weten te vinden en daadwerkelijk kunnen gebruiken.
Wij adviseren de raad om zich rechtstreeks te laten informeren door betrokkenen uit de praktijk. Het is noodzakelijk om nú keuzes te maken die voorkomen dat nieuwe vormen van vervoersongelijkheid ontstaan. Updates rondom dit onderwerp zullen wij verspreiden via onze kanalen.